Bizim geleneksel dinî anlayışımızda Asr-ı Saadet diye bir kavram ve kavramlaştırma vardır. Bu kavram nedir, neyi anlatıyor, bunu derinlemesine inceleyelim:
En klâsik tanımı ile Asr-ı Saadet, Hz.Muhammet’in yaşadığı, hayatta olduğu çağın kendisine verilen addır ve “Mutluluk yani saadet, huzur ve bahtiyarlık çağı” anlamlarını taşımaktadır.
Acaba öyle mi?
Bazı kaynaklar, Asr-ı Saadet çağının içine Hz. Peygamber sonrası halifeler dönemini de sokmaktadır.
İlginç olan şudur ki; Asr-ı Saadet kavramı, Araplar arasında kullanılagelen bir tabir değildir. Bu tanım, sâdece bu topraklara mahsus bir ifadedir ve Türkler tarafından çok sevilen, peygambere duyulan saygının, sevginin yansıması olarak benimsenmiş romantik bir adlandırmadır.
Nitekim, Cumhuriyet tarihinin önemli gazeteci ve yazarı Ömer Rıza Doğrul, ‘Şiblî Nu’manî’nin Sîretü’n-nebî adlı eserinin tercümesini (son iki cildini öğrencisi Süleyman Nedvî kaleme almıştır) Asr-ı Saadet olarak yapmıştır. Oysa eserin orijinal adının tam tercümesi “Peygamberim yaşam öyküsü, hal ve davranışları”dır.
Dolayısıyla, bu adlandırma nostaljik ve romantik bir yaklaşımın sonucunu ifade etmekle birlikte aynı zamanda da tartışmaya açık bir dönemdir.
Fundamentalist dinî hareketlerde hep bir, adına Asr-ı Saadet denmese de, Sadru’l İslâm zamanına, başlangıç dönemine gitmek, onu yeniden içinde bulunulan çağa getirmek ve burada aynıyla tekrar üretmek ve yaşayabilmek gibi bir ütopik heves, bir arzu vardır. Bunlar “İhya Hareketleri” olarak da bilinir.
Peki, bu selefi hareketler tarihin hangi dönemlerinde parlayıp yükselmişlerdir?
Genel kriz ve kaos dönemlerinde…
Örneğin, selefiliğin sistematik bir yapıya kavuşmasının mimarı İbn-i Teymiyye, sonrasında da öğrencisi İbn Kayyim el-Cevziyye gibi âlimler, bir taraftan Moğol istilâsının tüm travmatik ve trajik sonuçlarını görmüş, diğer taraftan da Haçlı seferlerinin İslâm dünyasını parçaladığı dönemlere tanıklık etmişti. Bu dönem, genel bir yıkım, inkıraz, çöküş, kabuğuna çekilme ve güvensizlik psikolojisi ile zamanın âlimlerini genel bir umutsuzluğa ve üzüntüye sevk ettiği için çıkış yolu olarak hep birlikte sılaya, yani Sadru’l İslâm’a, yani başlangıç zamanına dönelim, sonradan bir şekilde İslâm’a sokuşturulan tüm unsurlardan onu ayıklayıp, en yalın, en saf hâline getirip öyle yaşayalım hayali, hevesi bir çare olarak ortaya çıkmıştı.
Bu hareket, Modern Selefîlik olarak 1. Dünya Savaşı sırasında, Osmanlı Devleti’nin çöküşüne denk gelen zaman diliminde de bir kez daha gündeme gelmişti.
Yani özetle; selefîlik, İslâm’ı öz kaynaklarına irca etmek, İslâm Dünyasının topyekûn krize sürüklendiği zamanlarda bir çıkış noktası olarak görünmektedir ve bu aslında adı konmamış bir “Asr-ı Saadetçilik” anlayışıdır.
Peki, bunun İslâmî kaynaklarda bir referansı var mıdır?
Bazı kaynaklar, örneğin Numan Bin Beşir der ki: “Bir hadise göre Hz.Peygamber: İnsanların en hayırlıları benim çağdaşlarımdır, demiştir.” Dolayısıyla en hayırlı insanların çağını yakalamak arzusu buradan kaynaklanıyor olabilir. Büyük bir olasılıkla ‘Asr-ı Saadet’ ismi de bu hadisten ilham almış olabilir.
Bu tür ifadeler felsefî olarak sorunludur, zira insanın aklına haliyle “Eğer insanların en hayırlısı peygamber döneminde yaşayanlarsa ben niye o dönemde yaşamadım” sorusu gelir.
Bu sözü daha da irdelersek insanın kafasında deli sorular dolaşmaz mı;
Niye peygamber çağındaki insanlar en hayırlı oluyor?
Peygamber döneminde yaşamak insanlara en hayırlı insan olma avantajını sağlıyorsa, ben niye Allah tarafından o zaman diliminde dünyaya getirilmedim?
Peygamberle çağdaş olan sahabenin o devirde dünyaya gelmelerini sağlayan faktör veya o imtiyaz, ilahî adalet terazisinde neye denk geliyor?
Ben niye orada olmadım da o hayırlı nesilden gittikçe uzaklaşan hayırsız nesillerden birinin içinde geldim?
Gerçekten Asr-ı Saadet denilen şey Asr-ı Saadet miydi?
Asr-ı Saadet’ten kastedilen, peygamberin o dönemde yaşıyor olması, peygamberin varlığının çevresindeki Müslümanlarda yarattığı güven, huzur duygusu, ona ittiba edenler arasında yarattığı ayrıcalıklı durum, kişiyi inanç açısından motive eden, ona mutluluk ve dinginlik veren bir durum olarak görülebilir.
Ama bu tarifini verdiğimiz duygusal yapının o dönemi tamamen Asr-ı Saadet diye adlandırmak için yeterli olup olmadığı hususu tartışılır…
Genel olarak Mekke ve Medine dönemlerine bakalım
Yukarıda tanımını verdiğimiz, peygamberle birlikte olmanın verdiği iç huzuru, mutluluk ve güven duygusu, manevî tatmini ve hazzı bir kenara koyarak 13 yıllık Mekke dönemini ele aldığımızda, 100-200 kişilik Müslüman grubunun çektiği sıkıntı, zulüm, eziyet ve işkenceler düşünüldüğünde bunu saadet mefhumunun neresine koyacaksınız?
Medine’de neler oldu? Ana başlıklarıyla gözden geçirelim:
Yahudilerle bitmez tükenmez bir kavga bir çatışma ortamı; müşriklerle devam eden mücadeleler, Bedir, Uhud, Hendek, Huneyn muharebeleri; irtidatlar; Müslüman toplumun içindeki kanayan yara münafıklar; sahabenin kendi arasındaki çatışmaları; kabilecilik çekişmeleri; yine münafıklar marifetiyle ortaya konan ‘Ifk Hadisesi’ gibi yaralayıcı, travmatik olaylar, Uhud’da, Huneyn’de sahabenin dökülmesi; Huneyn’de ‘müellefe-i kulûb’ denen sicilleri bozuk gruplara elde edilen ganimetten büyük paylar verilmesi nedeniyle Ensar’ın küsmesi, onlarca yüzlerce ayete konu olan hırsızlıklar, yolsuzluklar, Müslüman gruplar arasındaki çatışmalar…
Daha sayayım mı?
Dolayısıyla bahse konu o dönem de, her dönem gibi, peygamber de olsa sancılı, sıkıntılı geçmiştir.
Ancak o dönemi ayrıcalıklı kılan, hem Kur’an’ın manevî gücü, hem de peygamberin sarsılmaz iradesi, karizması, maneviyata olan inancı ve bu inancı çevresindekilere hissettirebilme yetisidir ve bu sâyede onca olumsuzluklar içerisinde artıların eksilerden fazla olması sağlanabilmiştir.
Ama tekrar ediyorum: Bu bir Asr-ı Saadet demek değildir…
Felsefî olarak baktığımızda benzer örnekler
Yani buraya kadarki açıklamalardan da anlaşılacağı üzere karşımızda ne Farabî’nin “Medine-i Fâzılâ”sında, ne de Tommaso Campanella’nın “Güneş Ülkesi”nde betimlediği gibi ütopik bir Asr-ı Saadet gerçekliği vardır!
Zaten nesnel olarak düşündüğümüzde Dünya ve İnsan kavramları, yaratılıştan gelen kusur ve zaaflarıyla orada öyle dururken, zihinde hayali kurulan “Asr-ı Saadet” diye bir mefhumun gerçeklik kazanması mümkün değildir.
Peki, bu tanım ne gibi sonuçlar doğuruyor?
Yüzyıllardır süregelen bu romantik ve ütopik tanımlamalar, inanışlar bugün ne yazık ki karşımıza IŞİD, Taliban, Boka Haram, Hizbullah gibi radikal fundamentalist dinî grupların beslendikleri ana kaynak olarak çıkmakta ve zihinlerinde önemli bir motivasyon unsuru oluşturmaktadır. O zamanlar gerçekten de böyle bir Dünya Cennetinin var olduğuna inanan bu gruplar, hayallerinde o cenneti bugün tekrar canlandırma ve yeniden yaşatma hevesine kapılarak bu hayalî dönemi akla ziyan cinayetlerin, insanlık dışı yönetsel sistemlerin kılıfı olarak kullanmaktadırlar.
Oysa yüzyıllardır, din adamları kisvesindeki kişiler o dönemi öyle romantize ederek, idealleştirerek anlatmak yerine, insanın kusurlu bir varlık olduğu gerçeğini olduğu gibi dile getirseydi, peygamber ve sahabe dönemi bizim için daha örnek alınası, daha çok ibret çıkarılacak bir hâle gelebilirdi.
Ama bu yapılmadı!
Hz. Peygamber bir yana, sahabe nesli bile günahtan “masun” addedilerek, sahabenin hepsi “udûldür” denilerek tamamı, âdeta insanüstü varlıklar, meleksi tabiatları olan insan evlatları olarak gariban Müslüman kitlelere pazarlandı. Şimdi onların tarihte insan olmanın doğal sonucu olarak sergiledikleri zaafları, hataları, bir takım hukuksuz uygulamaları dile getirenler geleneksel dinî çevrelerce “Dinsiz” olarak yaftalanmaktadır.
Böyle bir tutum sergilemek ve Asr-ı Saadet diye hesabı verilmemiş, nostaljik, ütopik, romantik kavramlar üretmek yerine, bütün yalınlığıyla, doğrusuyla eğrisiyle, insan olmanın tezahürlerinden biri olan kusuruyla, küsürüyle, peygamber dönemini ve daha sonraki yıllarda olan bitenleri kendi tarihsel şartları içinde, mümkün mertebe objektif bir bakış açısıyla değerlendirebilseydik, bugün çok daha sağlıklı bir dinî anlayış sahibi olabilirdik.
Ama yapmadık! Bunu başaramadık!
Asıl soru şu: Bundan ne umuluyordu?
Geçmişte insanların kâh şahsî hırslarının, kâh iktidar arzularının, kabile geçmişine dayanan rekabetlerin, kavgaların üstünü örterek hiçbir şey olmamış, o dönemde en ufak bir sorun yaşanmamış gibi tevil yoluna gidildiğinde acaba bundan ne medet umuluyordu?
Yani örneğin Hz. Osman’ın halifeliği sırasında nepotist uygulamalarının yanlış olduğunu vurgulasaydık, onun imanını mı sorgulamış olacaktık? “Hz. Osman böyle akraba kayırmacılığı yaparken selefi Hz. Ömer buna tevessül etmezdi. Demek ki Hz. Osman döneminde kabilecilik ağır basmıştı, dolayısıyla bu onun yönetsel anlamda bir hatası olarak görülmelidir” deseydik, böyle bir örnekleme ile daha gerçekçi bir bakış açısıyla olayları anlatsaydık, o zaman Müslümanlar o insanlara daha sahici bakar, tarihi daha sahici kavrardı. Dolayısıyla ibret alma durumu daha gerçekçi olurdu.
Ama onun yerine bizim din uleması hocalarımız yüzyıllardır ne yaptı? Nerede bir sorun varsa onu halının altına süpürdü. Mervan’ı, Muaviye’yi, Osman’ı kurtarma, sahabe arasındaki çatışmaları saklama, yokmuş gibi gösterme yolunu seçti.
“Bakın sahabe de olsa bu insanların da zaafları, hırsları, zayıflıkları var ve bazen bunlara yenik düşerek hata yapabiliyorlar. Bunları görüp, bu vartalara düşmemek gerek” diye okumak, nesillere böyle aktarmak varken:
“Ya olmuş bir kere. Onlar Allah’ın razı olduğu nesil canım. Vardır bir bildikleri. İçtihattır” diye kıvırma, yuvarlama, geçiştirme, ‘sade suya tirit’ yapma yolu seçilince ne oldu, ne elde edildi?
HİÇBİR ŞEY!
Bu yuvarlaklık, her şeye bir tevil kılıfı uydurma, her kusur, her arıza altında zoraki bir hikmet yaratma ve böylece insan olmanın doğal sonucu olan hatalı, eksik ve sorunlu olma hasletlerinin üstünü örtme anlayışının dinî alanda olduğu gibi siyasî alanda da ne tür sonuçlar doğurduğunu bugün çok daha net görebiliyoruz. Bakın Türkiye’nin onca sorunu varken ve bunlar gün geçtikçe daha da derinleşirken hiç sorumlu bulamıyoruz. Ekrana çıkan yetkililere göre tüm sorunlar kendileri haricinde başka nedenler dolayısıyla oluşuyor!
Oysa sahabesiyle de, halifesiyle de hesaplaşmak, sorgulamak, tartışmak, yanlışın yanlış olduğunun adını koymak ve o yanlışı kendi hayat pratiğimizde yapmamaya çalışmak, dolayısıyla insan olma çabamızda, erdem yolunda bir kusurumuzu azaltmak, bir faziletimizi arttırmak için yaşamalıydık.
Ama biz her defonun, her yanlışın üstüne bir hikmet kılıfı uydurarak sürekli bir müdafaa hattında kalıp orayı savunarak, orayı idealize edip ütopyalaştırarak zihnimizde mütemadiyen mitolojiler ve buna bağlı olan bahaneler üreten bir müslümanlık anlayışı ve nesli oluşturduk.
Sonuçta da dürüst olmayan, kıvırmacı, tevilci, gayriahlakî, sâdece durumu kurtarmayı hedefleyen bir düşünce yapısı geliştirdik. Ancak sahtekârlık, yalancılık ve tevilcilik sacayağı üzerinde yükselen bu sanal zihnî yapı müslüman toplumların yaşam pratiklerine ve şahsî karakterlerine, mizaçlarına da yansımış durumda.
O nedenle, bizim gibi toplumlarda her türlü sorun, çeşitli hamasî nutuklar vasıtasıyla ve yukarıda tanımını verdiğim zihnî yapı nedeniyle, sümenaltı edildiği müddetçe hiçbir soruna gerçekçi bir çözüm üretilemez. Zaten gittikçe otokratlaşan dinci yönetsel erkin de sorun çözmek gibi bir derdi hiçbir dönemde olmamıştır. Bu demektir ki, müslüman toplumlardaki ezilmişlik, soygun düzeni ve sosyal katmanlar arasındaki uçurum, eğer tevilci sahtekâr ve yalancı yöneticileri seçmeye devam ettikleri sürece, giderek artacaktır.
Kaynak: Prof. Dr. Mustafa ÖZTÜRK’ün Youtube kanalındaki aynı adlı konuşma videosu (Asr-ı Saadet Miti)
Derleyen:
Uğur GÖRGÜLÜ
09 Haziran 2026 – Khashuri (Gürcistan)
