Siyaset literatüründe başı sıkışana âdeta can simidi olan bir söz vardır: “Bu Milletin Hassasiyetleri” …
En sık başvurulan ve fakat en az sorgulanan siyasal retoriklerden biridir “Bu Milletin Hassasiyetleri”.
İlk bakışta masum görünen bu ifade teknik olarak; geleneklere, inançlara, teamüllere ve genel kabul görmüş ahlâkî değerlere saygıyı çağrıştırır. Ancak Türkiye’de özellikle milliyetçi-mukaddesatçı-muhafazakâr İslâmcı sağ siyasetin dilinde bu kavram çoğu zaman yalnızca bir kültürel tanım olarak kullanılmaz; aynı zamanda toplum üzerinde hangi davranışların kabul edilebilir, hangilerinin aykırı sayılacağını belirleyen bir araç haline gelir. Diğer bir deyişle, bu ifade, yalnızca bir görüşü değil, adeta milletin tamamının iradesini temsil ediyormuş gibi sunulur. Böylece bu kavrama itiraz eden kişi, yalnızca farklı düşünen biri değil; “milletin hassasiyetlerine uzak” biri olarak yaftalanır.
Oysa demokratik bir toplumda en temel sorulardan biri şudur: Millet adına konuşma hakkını birilerine kim verir? Daha önemlisi, bir toplumun hassasiyetleri gerçekten herkesin ortak kabulü müdür, yoksa belirli bir kesimin kendi değerlerini toplumun tamamına mal etme/dayatma biçimi midir? Yapılan genel seçimlerde %40-45 bandında oy alıp TBMM’nin %60’dan fazlasını elde etmek için özel olarak kurgulanmış bir seçim sistemiyle yönetimi ele geçiren bir yapının kendi hassasiyetlerini “Bu Milletin Hassasiyetleri” diye toplumun %100’üne dayatması ne derecede adildir, işte sorun bu noktada düğümlenmektedir…
Bir toplumda herkesin üzerinde hemfikir olduğu ve o topluma özgü değer yargıları kadar, evrensel anlamda kabul görmüş birtakım değerler silsilesinin bulunması, o toplumun bir ‘Ulus’ olarak görülmesinin temel özelliklerinden biridir. Her toplumun tarihsel deneyimlerinden süzülüp gelmiş ortak kabulleri, sembolleri ve bir mânâ dünyası vardır. Ancak iş, “milletin hassasiyetleri” noktasına geldiğinde kimin hassasiyetinin hangi kıstaslar kullanılarak bütün toplumun ortak ölçüsü haline getirildiği hususu tartışmaya açık bir konudur.
Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren Türkiye’nin modernleşme tartışmalarının önemli başlıklarından biri, kamusal alanın nasıl düzenleneceği olmuştur. Laiklik ilkesi, yalnızca devletin din karşısındaki tarafsızlığı olarak değil, aynı zamanda farklı inanç ve yaşam biçimlerine sahip bireylerin eşit yurttaşlar olarak var olabilmesi açısından da ele alınmıştır. Buna karşılık muhafazakâr siyasal hareketler, zaman zaman laiklik uygulamalarını kendi inanç dünyalarına yönelik bir baskı olarak değerlendirmiş ve “milletin değerleri” söylemi üzerinden karşı bir siyasal dil geliştirmiştir. Bu algının oluşmasında, laikliği katı ve dışlayıcı biçimde yorumlayan; muhafazakâr bireylerin yaşam tarzına ve özellikle giyim tercihlerine müdahaleyi meşru gören uygulamaların da etkisi olduğu söylenebilir. Bu deneyim, bazı muhafazakâr kesimlerde kendi dinî değerlerine saygı gösterilmediği ve yaşam biçimlerinin tehdit altında olduğu düşüncesini güçlendirmiş; zamanla bu algı, laiklik ilkesine, laik yaşam tarzını benimseyen kesimlere yönelik bir kırgınlık, ardından da kimi zaman öfke ve düşmanlığa dönüşebilmiştir.
Zaman içinde bu kin, nefret ve düşmanlık, yalnızca kendi yaşam tarzının tanınması talebinden çıkıp, başkalarının, özellikle laik kesimin yaşam tarzını sınırlama hareketine dönüşmüştür. Yukarıda belirtildiği gibi %40 oyla yönetsel erki ele geçirmeyi başaran ‘Siyasal İslâmcı’ kadrolar işbaşında olduğu zamanlarda, toplumun tüm katmanlarına tek tip bir elbise giydirmeye çalışmışlar ve hâliyle bu elbise çoğunluğun bedenine uymamıştır.
Türkiye’de bu kavramın en sık kullanıldığı alanlardan biri kadınların yaşam biçimleri ve bedenleri üzerindeki tartışmalardır. Bir kadının kıyafeti, gülüşü, sosyal hayattaki varlığı veya tercihleri üzerinden yapılan müdahaleler çoğu zaman “ahlâk”, “gelenek”, “dinî kurallar” veya “toplumun değerleri” gerekçeleriyle meşrulaştırılmaya çalışılır. Kısa etek giyen, farklı bir yaşam tarzını benimseyen veya kamusal alanda kendi tercihiyle var olan bir kadına yönelik sözlü ya da fiziksel saldırılar, o kadının “toplumun genel ahlâk kurallarına ya da anlayışına uygun olmayan hareketlerine(!)” bir tepki olarak sunulup masumlaştırılabilmektedir. Burada ortaya çıkan temel sorun şudur: Bir kişinin kendi inancına veya yaşam tarzına göre yaşama hakkı vardır; ancak aynı hakkı başkasından esirgeme hakkı yoktur. Yani, sokak ortasında, belediye otobüsünde ya da kamusal başka bir alanda bir kadına sırf giyimi yüzünden açıkça hakaret eden ya da taciz içeren bir müdahalede bulunan bir kişi savunmasında “Toplumun hassasiyetlerini gözettim” pervasızlığıyla hareket edememelidir. Bir kişinin rahatsız olması, başka bir kişinin yaşam alanına müdahale etme hakkı doğurmaz. Eğer “hassasiyet” kavramı bir başkasının özgürlüğünü baskılamak için kullanılıyorsa, artık ortada korunması gereken bir değer değil, dayatılan bir norm vardır.
Bu söylemin en ağır sonuçlarından biri ise kadın cinayetleri ve “namus” kavramı etrafında görülür. Tarihsel olarak bazı toplumlarda kadınların davranışlarını aile onuru ile ilişkilendiren anlayışlar, kadın üzerindeki erkek egemen kontrolü güçlendirmiştir. “Namus” gerekçesiyle işlenen cinayetler, hiçbir toplumsal değer tarafından meşrulaştırılamaz. Bir insanın yaşam hakkı; gelenek, töre veya toplumsal baskı gerekçesiyle tartışmaya açılamaz.
Ancak “bu milletin hassasiyetleri” söylemi, çoğu zaman tam da tartışılması gereken alanlarda devreye girer. Kadının özgürlüğü yerine geleneksel toplumsal cinsiyet rollerinin korunması “değer” olarak sunulur. Bireyin haklarından ziyade toplum adına konuştuğunu iddia eden bir anlayış öne çıkar. Böylece “millet” kavramı, farklı bireylerden oluşan çoğulcu bir toplumu ifade etmekten çıkar; belirli bir ahlâk anlayışıyla özdeşleştirilir. Oysa bu anlayış, toplumun bütününü temsil etmez.
Benzer bir durum dini pratikler konusunda da görülür. Örneğin Ramazan ayında oruç tutmayan bir kişinin toplum içinde hedef alınması, aşağılanması veya şiddete uğraması, “dini hassasiyetlere saygı” gerekçesiyle açıklanmaya çalışılabilir. Oysa inanç özgürlüğünün temel ilkesi, inanma hakkı kadar inanmama veya farklı şekilde yaşama hakkını da kapsar. Bir kişinin ibadet tercihi saygıyı hak ettiği gibi, ibadet etmeme tercihi de hukuk düzeni içinde korunmalıdır.
Çünkü gerçek anlamda dini hassasiyet, başkasına zor kullanmayı değil; kişinin kendi inancını özgürce yaşamasını ifade eder. Başkasının tercihine tahammülsüzlük ise hassasiyet değil, toplumsal baskıdır.
Demokratik bir toplumda hassasiyetlerin sınırı vardır. İnanç özgürlüğü vardır; ancak başkasının hayat tarzını zorla biçimlendirme hakkı yoktur. Geleneklere saygı vardır; ancak gelenek adı altında şiddeti veya ayrımcılığı koruma hakkı yoktur. Toplumsal değerler vardır; ancak bu değerler bireyin temel haklarını ortadan kaldıramaz.
“Bu milletin hassasiyetleri” ifadesi gerçekten toplumsal bir uzlaşmayı anlatacaksa, içinde toplumun bütün kesimlerini barındırmalıdır. Kadının, erkeğin, farklı inançlara sahip insanların, farklı yaşam tarzlarını benimseyenlerin de hassasiyetleri bu kavramın içinde yer almalıdır.
Aksi halde bu ifade, milletin ortak değerlerini anlatan bir kavram olmaktan çıkar; belirli bir kesimin kendi ahlak anlayışını tüm topluma kabul ettirme aracına dönüşür.
Bu nedenle aslında sormamız gereken soru “Bu milletin hassasiyetleri nedir?” değil, şudur:
“Bu milletin bütün bireylerinin özgürlüğünü ve onurunu koruyacak ortak değerler nelerdir?”
Çünkü bir toplumun büyüklüğü, herkesin aynı düşünmesini sağlamasında değil; birbirinden farklı insanların korkmadan yaşayabileceği bir düzen kurabilmesindedir.
Asıl korunması gereken hassasiyet şudur: İnsan onuru, yaşam hakkı ve özgürlükler. Çünkü hiçbir toplumun gerçek değeri, insanları ne kadar denetlediğiyle değil; farklılıkları ne kadar güven içinde yaşatabildiğiyle ölçülür.
Uğur GÖRGÜLÜ
10 Temmuz 2026 – Khashuri (Gürcistan)
