Daha küçük bir çocukken, tv kültürü evlerde henüz yerleşiklik kazanmamışken o zamanların vazgeçilmez iletişim aracı radyoydu. İlkokula başladığım yıllarda radyodaki haber bültenlerinde sık sık “Gemini Projesi kapsamında uzaya insanlı araç gönderildi” gibi herkesin merakla dinlediği haberler duyardım. Sonradan öğrendiğime göre GEMİNİ Projesi, ABD’nin Ay’a insanlı iniş projesinin öncüsü bir projeymiş. 1961 – 1966 yılları arasında tam 12 uçuş gerçekleştirilmiş ve bunların ilk ikisi haricindekiler insanlı olarak yapılmıştı.
Her neyse…
Benim bahsedeceğim olay ABD’nin uzay başarıları değil. O yıllarda radyo spikerleri, örneğin Jülide Gülizar ya da Zafer Cilasun haberi aktarırken her zaman “GEMİNİ-1; GEMİNİ-2” derdi. Yani bu kelimeyi yazıldığı gibi okurdu. Benim de aklıma böyle kazındı: GEMİNİ…
Şimdi bir “CEMİNAY” furyasıdır gidiyor. Önceleri ben bunun ünlü DJ “Cem Ceminay”ın yeni bir çalışması, yeni bir programı sandım. Gerçekten!
Sonradan öğreniyorum ki bizim kırk yıllık “GEMİNİ” olmuş “CEMİNAY”!
Hani yıllardır “TİTANİK” diye bildiğimiz sözcüğün Leonardo DiCaprio ve Kate Winslet’in başrolünde olduğu o hüzün dolu “Titanic” filminde “TAYTENİK” olarak telaffuz edildiğini duyduğumuzda yaşadığımız şok neyse aynısını bizim GEMİNİ’de yaşamadım desem yalan olur. Sonrasını hatırlayınız, herkesin dilinde bir TAYTENİK modası başlamıştı…
Demek ki hemen hepsi Türkçe virtüözü olan o dönem spikerleri GEMİNİ derken hatalı telaffuz ediyorlarmış. Bizler de Titanik derken halt ediyormuşuz…
Neyse vurgulamak istediğim konuya dönelim…
Dünya’nın en mükemmel dillerinden birine sahibiz. 19. YY Alman dilbilimcilerinden Max Müller bakın ne diyor: “…Sanki bilgelerden oluşan bir kurul bu dili tasarlamış gibi”. Belçikalı dilbilimci Johan Vandewalle ise yazılarında Türkçenin matematiksel yapısına olan hayranlığını sık sık vurgulamakta.
Peki, yabancı uzmanlar Türkçenin bu muhteşem özelliklerinden gıptayla bahsederken, bizler ne yapıyoruz? Yarım yamalak İngilizcemizle, sanki anadilimiz İngilizceymiş gibi konuşmaya ve Türkçe cümlelerin içine sokuşturduğumuz yabancı sözcükleri, kırk yıldır İngiltere’de yaşayan biri gibi İngilizce telaffuz etmeye çalışıyoruz.
Neden? Hiç bilmiyorum. Herhalde Dünya’da kendi diline bu kadar düşman, kendi dilinden bu kadar utanan bizim gibi başka bir ulus yoktur.
Dillerin birbirinden etkilenmesi ve sözcük alışverişinde bulunması kadar doğal ve olağan bir şey olamaz. Zaten biz de abartıp ne bulduysak almışız ya neyse… Türkçenin en büyüleyici yönlerinden biri, bünyesine aldığı yabancı kelimeleri adeta bir “dil süzgecinden” geçirerek kendi ses yapısına, fonetiğine ve anlam dünyasına uydurma gücüdür.
Tarih boyunca etkileşimde bulunduğumuz Arapça, Farsça, Fransızca, İtalyanca ve Rumca gibi dillerden geçen kelimeler hem şekilsel (ses/fonetik) hem de anlamsal (anlam kayması/daralması/genişlemesi) büyük değişimlere uğramıştır.
Örnek mi istiyorsunuz işte aklıma gelenler:
Pây-câme (Farsça) → Pijama: “Bacak giysisi” anlamına gelen bu Farsça tamlama, Türkçede birleşip yumuşayarak bugün kullandığımız pijama haline gelmiştir.
Nerd-ü-bân(Farsça) → Merdiven: Kelime anlamı olarak doğrudan “merdiven” veya “tırmanma aracı” demektir. Türkçeye geçerken halk ağzında ve zaman içinde geçirdiği ses değişimleriyle “Merdiven” halini almıştır.
Isgaro (Rumca) → Izgara: Rumcadaki “isgaro” (parmaklıklı demir) Türkçenin kalın ünlü uyumuna girerek izgara olmuştur.
Spugna (İtalyanca) → Sünger: İtalyanca “spugna” kelimesindeki kelime başı çift ünsüzü, Türkçede başa ve araya ünlü alıp dönüşerek sünger biçimini almıştır.
Büyük dilbilimci ve edebiyatçılarımızın da vurguladığı gibi: Türkçe, başka dillerden kelime almaktan çekinmemiş; ancak aldığı her kelimeye kendi mührünü vurmuştur.
Bir kelime Türkçenin ses kurallarına uymuşsa (örneğin gûşe → köşe olması veya station → istasyon olması) ve Türk insanının zihnindeki anlam dünyasına yerleşmişse, artık o kelime kökeni ne olursa olsun öz Türkçe sayılır. Dilimizin bu esnek ve dönüştürücü gücü, onu yaşayan ve zengin bir kültür dili yapan en temel özelliktir.
Yani GEMİNİ demek varken ya da TİTANİK orada dururken bunları ağzını yaya yaya Ceminay veya Taytenik diye telaffuz etmeye çalışmak gösteriş budalalığından başka bir şey değildir.
Şu yabancı hayranlığından, kendi dilini küçümsemekten ve aşağılık kompleksinden kurtulalım artık ne olur!
Uğur GÖRGÜLÜ
23 Temmuz 2026 – Khashuri(Gürcistan)
